ایران با تکیه بر ظرفیتهای بندر چابهار، کریدورهای زمینی و ریلی و همچنین مسیرهای تجاری دریای خزر، در مسیر تقویت تابآوری تجارت خارجی و کاهش وابستگی به تنگه هرمز گام برداشته است.
به گزارش پایگاه خبری هامپوئیل به نقل از خبرگزای مهر، در شرایطی که تحولات ژئوپلیتیکی منطقه و نگرانیها درباره امنیت برخی مسیرهای دریایی، اهمیت مسیرهای جایگزین تجاری را افزایش داده، موضوع تنوعبخشی به شبکه حملونقل و تجارت خارجی ایران بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. بر همین اساس، کارشناسان و مسئولان حوزه تجارت بر این باورند که اگرچه تنگه هرمز همچنان یکی از اصلیترین مسیرهای تجاری و صادراتی کشور به شمار میرود، اما ایران از ظرفیتهای متنوعی برای تداوم مبادلات بازرگانی در شرایط اضطراری برخوردار است.
تنگه هرمز در دهههای گذشته یکی از مهمترین گذرگاههای تجارت انرژی و تبادل کالا برای ایران بوده است، اما افزایش ریسکهای منطقهای موجب شده برنامهریزی برای مسیرهای جایگزین در دستور کار قرار گیرد. در همین چارچوب، بهرهگیری از ظرفیتهای بندر چابهار، مرزهای زمینی، شبکه ریلی و بنادر شمالی کشور بهعنوان بخش مهمی از راهبرد جدید تجاری ایران مطرح شده است.
سید محمدصادق قنادزاده، معاون خدمات تجاری سازمان توسعه تجارت ایران، با اشاره به جایگاه حملونقل دریایی در تجارت جهانی، تأکید کرده است که در کنار اهمیت این شیوه، باید برای شرایط اضطراری نیز گزینههای جایگزین پیشبینی شود. به گفته وی، بررسیهای کارشناسی درباره مسیرهای جایگزین حملونقل جنوب انجام شده و سندی نیز برای معرفی این مسیرها تدوین شده است.
چابهار؛ گزینه راهبردی خارج از تنگه هرمز
در میان مسیرهای جایگزین، بندر چابهار به دلیل قرار گرفتن در ساحل دریای عمان و خارج از محدوده تنگه هرمز، از جایگاه ویژهای برخوردار است. این بندر در سالهای اخیر به یکی از محورهای مهم توسعه ترانزیت و تجارت منطقهای تبدیل شده و علاوه بر ایفای نقش در واردات و صادرات ایران، بهعنوان یکی از مسیرهای ارتباطی کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان نیز مطرح است.
کارشناسان معتقدند در صورت بروز محدودیت در مسیرهای جنوبی خلیج فارس، چابهار میتواند بخشی از جابهجایی کالاهای اساسی، مواد اولیه و صادرات غیرنفتی کشور را بر عهده بگیرد. هرچند ظرفیت این بندر هنوز با برخی بنادر بزرگ جنوبی قابل مقایسه نیست، اما توسعه زیرساختهای آن میتواند در میانمدت سهم بیشتری در تجارت خارجی ایران ایجاد کند.
مرزهای زمینی و کریدورهای ریلی
در کنار مسیرهای دریایی، ایران از مزیت قابل توجهی در حوزه مرزهای زمینی و کریدورهای ریلی برخوردار است. همجواری با بیش از ۱۰ کشور، امکان برقراری ارتباط با بازارهای مختلف منطقهای و بینالمللی را فراهم کرده و مرزهای شمالغربی، شمالی و شرقی کشور میتوانند در شرایط خاص نقش پررنگتری در جابهجایی کالا ایفا کنند.
کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب یکی از مهمترین پروژههای ترانزیتی کشور در این زمینه است. این کریدور با اتصال ایران به روسیه، آسیای مرکزی و بخشهایی از اروپا، ظرفیت مهمی برای توسعه ترانزیت و حفظ جریان تجارت خارجی ایجاد کرده است. توسعه این مسیر میتواند علاوه بر افزایش درآمدهای ترانزیتی، بخشی از فشار وارد بر مسیرهای جنوبی را نیز کاهش دهد.
ظرفیتهای دریای خزر در تجارت منطقهای
مسیرهای دریایی شمال کشور و ظرفیتهای دریای خزر نیز در سالهای اخیر بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. محمدعلی دهقان دهنوی، رئیس کل سازمان توسعه تجارت ایران، پیشتر با تأکید بر نقش دریای خزر در گسترش تجارت منطقهای اعلام کرده بود که این پهنه آبی امکان ارتباط ایران با کشورهای آسیای میانه و روسیه را فراهم میکند.
به گفته وی، از طریق اتصال مسیرهای ریلی و جادهای به بنادر شمالی، امکان ارتباط با قزاقستان، شرق آسیا، چین و همچنین مسیرهای غربی به سمت گرجستان، ترکیه و اروپا نیز وجود دارد. بر این اساس، تقویت تجارت از مسیرهای شمالی به یکی از اولویتهای اصلی کشور در کنار حفظ اهمیت مسیرهای جنوبی تبدیل شده است.
الزامات توسعه مسیرهای جایگزین
با وجود ظرفیتهای قابل توجه، توسعه تجارت از مسیرهای جایگزین نیازمند تکمیل زیرساختها، افزایش ظرفیت بنادر، نوسازی ناوگان حملونقل و جذب سرمایهگذاری در حوزه لجستیک است. محدودیتهای بندری، کمبود تجهیزات و نیاز به تأمین مالی از جمله چالشهایی است که برای تقویت این مسیرها باید مورد توجه قرار گیرد.
در حوزه ریلی نیز توسعه اتصال به کشورهای همسایه از جمله ترکمنستان، قزاقستان و ترکیه، فرصتهای تازهای برای جابهجایی پایدار کالا فراهم کرده است. کارشناسان بر این باورند که حملونقل ریلی به دلیل امنیت بیشتر و هزینه مناسبتر، میتواند در شرایط بحرانی نقش مؤثری در تداوم تجارت خارجی ایفا کند.
سیاستهای حمایتی برای حفظ جریان تجارت
همزمان با توسعه مسیرهای جایگزین، دولت مجموعهای از سیاستهای حمایتی را نیز برای کاهش فشار بر فعالان اقتصادی در دستور کار قرار داده است. مذاکره با کشورهای همسایه برای ارائه تخفیفهای ترانزیتی، کاهش برخی تعرفهها و عوارض، تسهیل فرآیندهای گمرکی و مدیریت هزینههای لجستیکی از جمله اقداماتی است که با هدف حفظ جریان تجارت در شرایط خاص دنبال میشود.
همچنین تمدید کارتهای بازرگانی، افزایش مهلت رفع تعهد ارزی، تسهیل در ترخیص کالا و باز شدن ثبت سفارش برای بخشی از کالاهای ضروری، از دیگر تصمیماتی است که برای جلوگیری از اختلال در تأمین و تجارت کالا اتخاذ شده است.
در مجموع، بررسیها نشان میدهد هرچند هیچیک از مسیرهای جایگزین بهتنهایی قادر به ایفای نقش تنگه هرمز نیستند، اما ترکیب این مسیرها میتواند سطح تابآوری تجارت خارجی ایران را به میزان قابل توجهی افزایش دهد. در همین حال، آینده این راهبرد به میزان سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل، توسعه همکاریهای منطقهای و سرعت تکمیل کریدورهای ترانزیتی وابسته خواهد بود.
نظرات کاربران