تالاب «قرهقشلاق» بهعنوان بزرگترین تالاب اقماری حوضه آبریز دریاچه ارومیه، پس از بیش از یک دهه خشکی و در پی بارشهای مناسب ماههای اخیر، بار دیگر آبگیری شده و نشانههایی از احیای تدریجی این زیستبوم ارزشمند مشاهده میشود.
این تالاب در جنوبشرقی پارک ملی دریاچه ارومیه و در محدوده سه شهرستان بناب و ملکان در استان آذربایجانشرقی و شهرستان چهاربرج در آذربایجانغربی واقع شده و با وسعتی حدود ۲۲ هزار و ۲۵۰ هکتار، از مهمترین زیستگاههای طبیعی منطقه به شمار میرود.
تالاب قرهقشلاق در ارتفاع یکهزار و ۲۸۰ متری از سطح دریاهای آزاد و در دامنههای جنوبغربی کوهستان سهند قرار دارد و بر اساس دادههای هواشناسی، اقلیم آن سرد و استپی با تابستانهای نسبتاً گرم است.
سه رودخانه مردق، صوفی و زرینهرود منابع اصلی تأمین آب این تالاب هستند. بارشهای مناسب اسفند سال گذشته و نیز فروردین و اردیبهشت امسال موجب افزایش جریان آب در این رودخانهها شده و بخش قابلتوجهی از نیاز آبی تالاب تأمین شده است؛ بهطوری که برآوردها نشان میدهد بیش از نیمی از ظرفیت آبی آن تاکنون تأمین شده و در صورت تداوم ورودی آب، احتمال احیای کامل تالاب در آینده نزدیک وجود دارد.
تالاب قرهقشلاق از نظر اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی اهمیت ویژهای برای منطقه دارد و زندگی بیش از ۶۰ هزار نفر از ساکنان روستاهای اطراف بهطور مستقیم با وضعیت آن مرتبط است. بر اساس مطالعات انجامشده، حدود ۲۰ هزار نفر در شعاع یک کیلومتری، ۱۵ هزار نفر در شعاع سه کیلومتری و ۲۵ هزار نفر در فاصله پنج کیلومتری این تالاب سکونت دارند و فعالیتهای کشاورزی و دامداری آنان وابسته به شرایط تالاب است.
در حریم اولیه تالاب ۱۶ روستا از جمله قرهقوزلو، قرهپاپاق، قرهقشلاق، مرادخانلو، حاجیمصیب، چوپوغلو، احمدآباد، سالارآباد، قیپچاق، منصورآباد، مجیدآباد، آغداش، خانهبرق جدید، قلعهبزرگ، حیران و فسندوز قرار دارند. همچنین ۹ روستا در حریم دوم و ۱۰ روستا در حریم سوم تالاب واقع شدهاند که آبگیری اخیر امید تازهای برای ساکنان این مناطق ایجاد کرده است.
ویژگیهای زمینشناسی، شرایط فیزیکی و شیمیایی آب و نیز تنوع پوشش گیاهی و جانوری، این تالاب را به زیستگاهی ارزشمند برای گونههای مختلف تبدیل کرده است. شیب کم منطقه سبب میشود در فصلهای زمستان و بهار با پخش سیلابها، آبگیرهای کمعمق متعددی شکل گیرد که به افزایش پویایی زیستی منطقه کمک میکند.
در حال حاضر بخشهایی از تالاب از جمله رویشگاه قوامشامی در انتهای کانال ورودی آب نئور (چرچر) و محدوده شطمناف در انتهای زرینهرود از جمله مناطق دارای آب دائمی هستند. با این حال برخی تغییرات انسانی از جمله احداث کانال اتصال زرینهرود به سیمینهرود در سالهای گذشته بر اکوسیستم منطقه تأثیر گذاشته و موجب بروز خشکیهایی در بخشهایی از تالاب شده بود.
بر اساس بررسیهای انجامشده تاکنون ۱۸۲ گونه پرنده در تالاب قرهقشلاق شناسایی شده است که از جمله آنها میتوان به غاز پیشانیسفید، عروسغاز، عقاب صحرایی، میشمرغ و انواع پرستو اشاره کرد. این تالاب برای پرندگان آبزی جوجهآور، مهاجر عبوری و زمستانگذران اهمیت زیستی بالایی دارد.
عمق آب تالاب بهطور معمول کمتر از ۳۰ سانتیمتر است و ترکیبی از آب شیرین، لبشور و شور را در بر میگیرد. این تالاب علاوه بر ارزشهای زیستمحیطی، بهعنوان منبع مهم تأمین آب و پشتیبان معیشت روستاهای اطراف نیز نقش مهمی ایفا میکند.
گونه غالب پوشش گیاهی تالاب قرهقشلاق را گزستانها (گززارها) تشکیل میدهد که در حاشیه رودخانههای زرینهرود، سیمینهرود، مردق و صوفی تا محل ورود به تالاب گسترده شدهاند.
از نظر توان تولید زیستی، تالاب قرهقشلاق بهویژه منطقه «قوامشامی» از ارزشمندترین زیستگاههای جنوب دریاچه ارومیه بهشمار میرود. ویژگیهای خاص رویشگاهی این تالاب سبب شده ترکیب و پراکنش پوشش گیاهی آن ارتباط مستقیمی با کیفیت و شوری آبهای ورودی داشته باشد.
گونههای مختلف گیاهی از اواخر زمستان، عمدتاً از نیمه اسفند، در بخشهای مختلف تالاب آغاز به رشد میکنند. در این میان چمنشور (Aeluropus spp) همراه با سیاهناو (Puccinellia spp) از گونههای شاخص هستند. هرچه از کانونهای ورودی آب شیرین و لبشور به سمت حاشیهها حرکت کنیم، بر میزان شوری آب و خاک افزوده میشود و ترکیب گیاهی نیز تغییر میکند.
در مرکز تالاب، نیزارهای شیرینپسند دیده میشود که بهتدریج در حاشیهها جای خود را به اجتماعات گیاهان باتلاقی شور مانند «هالوسنموم استروبیلاسهاوم» (Halocnemum strobilaceum) و درختچههای گز (Tamarix ramosissima) و سایر گونههای تاماریکس میدهد.
یکی از ویژگیهای شاخص منطقه قوامشامی، رشد چندمرحلهای گیاهان علفی متناسب با تغییرات شوری آب و خاک است. اگرچه مطالعات گستردهای در این زمینه انجام نشده، اما شواهد نشان میدهد از میانه اسفند رشد چمنشورهای ساحلی آغاز میشود و گونه شیرینپسندتر آن یعنی چمنشور ساحلی (Aeluropus littoralis) با سرعت بیشتری رشد کرده و در ابتدای اردیبهشت به اوج چرخه زیستی خود میرسد.
بر اساس بررسیهای انجامشده از مجموع ۲۷۳ تاکسون گیاهی شناساییشده در مناطق جنوبشرقی دریاچه ارومیه، ۶۷ تاکسون سابقه حضور میشمرغ در سالهای گذشته و اخیر را داشتهاند که نشاندهنده اهمیت زیستی این محدوده است.
با تداوم روند کنونی آبگیری، احیای کامل تالاب در یک ماه آینده محتمل است
مدیر حفاظت محیط زیست شهرستان بناب با اعلام تأمین بیش از ۵۰ درصد حقآبه تالاب قرهقشلاق گفت: بر اساس مطالعات مراکز علمی و سازمان حفاظت محیط زیست، نیاز آبی این تالاب ۶۴ میلیون مترمکعب برآورد شده که تاکنون حدود ۳۶ میلیون مترمکعب آن تأمین شده است.
میکائیل نقوی طی هفته گذشته دبی آب ورودی به تالاب به ۱۵ مترمکعب در ثانیه رسیده که معادل ورود روزانه حدود یکمیلیون و ۲۹۰ هزار مترمکعب آب به بستر تالاب است؛ رقمی کمسابقه در سالهای اخیر.
وی تصریح کرد: این حجم آب از طریق رودخانههای مردق و صوفی در آذربایجانشرقی و زرینهرود در آذربایجانغربی وارد تالاب میشود و در صورت تداوم این روند طی یک ماه آینده، کل نیاز آبی تالاب تأمین خواهد شد.
نقوی با بیان اینکه وضعیت کنونی تالاب از سال ۱۳۹۴ تاکنون بیسابقه بوده، بارشهای اخیر را عامل اصلی این بهبود دانست و اظهار کرد: احیای تالاب قرهقشلاق افزون بر تأثیر مستقیم بر شرایط عمومی دریاچه ارومیه، در بهبود وضعیت معیشتی روستاهای اطراف و حتی شرایط اقلیمی منطقه، بهویژه شهر بناب، نقش مؤثری خواهد داشت.
وی یکی از پیامدهای مهم احیای تالاب را کاهش آلودگی هوای شهرهای جنوب آذربایجانشرقی از جمله بناب، مراغه، عجبشیر و ملکان عنوان کرد و گفت: در سالهای اخیر و بهدلیل خشکی تالاب، شهر بناب با آلودگی شدید هوا مواجه بود و امید میرود با آبگیری مجدد تالاب و رعایت ضوابط زیستمحیطی از سوی صنایع، امسال شاهد کاهش محسوس آلودگی باشیم.
مدیر حفاظت محیط زیست بناب با اشاره به تنوع زیستی تالاب افزود: گونههای مختلف گیاهی، جانوری، پرندگان و آبزیان در این زیستگاه حضور دارند. درختچههای هالوفیت گز بهوفور در حاشیه مسیرهای ورودی آب رشد کرده و جلوههای طبیعی کمنظیری ایجاد کردهاند.
وی ادامه داد: در بخشهایی مانند قوامشامی، گونههایی از تیره گندمیان و گیاهان مورد تغذیه پرندگان آبزی رشد میکند که این منطقه را به زیستگاهی مناسب برای پرندگانی چون غاز خاکستری، غاز پیشانیسفید و انواع اردکها تبدیل کرده است. همچنین پستاندارانی مانند گراز وحشی، گرگ، روباه، جوجهتیغی و گونههایی از خزندگان نظیر لاکپشت شناور، مار و ماهی کپور در تالاب زیست میکنند.
نقوی با تأکید بر نقش جوامع محلی در حفظ و احیای تالاب گفت: همکاری ساکنان منطقه با مدیریت تالاب در تثبیت شرایط اکولوژیک آن بسیار مؤثر است و بدون رعایت الزامات زیستمحیطی در مناطق پیرامونی، پایداری وضعیت تالاب امکانپذیر نخواهد بود.
وی مدیریت جامع منابع آب حوضه آبخیز، بهرهبرداری پایدار، حفاظت از تنوع زیستی، ساماندهی کاربری اراضی و ارتقای آگاهی عمومی و معیشت پایدار جوامع محلی را از اهداف راهبردی برنامه مدیریت جامع تالاب قرهقشلاق برشمرد.
مدیر حفاظت محیط زیست بناب در پایان خاطرنشان کرد: حفاظت و احیای تالاب تنها وظیفه این اداره نیست و بر اساس اسناد برنامه جامع مدیریت تالاب، حدود ۳۰ دستگاه اجرایی، نهاد محلی و رسانهای در این زمینه مسئولیت دارند و مشارکت همه این بخشها برای تثبیت شرایط تالاب ضروری است.
چشمانداز ۱۰ ساله برای مدیریت و احیای تالاب قرهقشلاق تدوین شد
رییس کمیته محلی تالاب قرهقشلاق از تدوین چشمانداز ۱۰ ساله برای مدیریت و حفاظت از این تالاب خبر داد و گفت: برای تالاب قرهقشلاق برنامه جامع مدیریت حوضه آبخیز تصویب شده که در آن وظایف دستگاهها و نقش جوامع محلی بهطور مشخص تعیین شده است.
محمدحسین قلعهای در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به اهمیت زیستمحیطی و ظرفیتهای طبیعی این تالاب افزود: تالاب قرهقشلاق از زیستبومهای مهم منطقه و دارای قابلیتهای قابل توجه گردشگری است و برنامه جامع مدیریت آن در شورای توسعه و برنامهریزی آذربایجانشرقی به تصویب رسیده است.
وی هدف اصلی این برنامه را جلب مشارکت و همکاری مؤثر تمامی نهادهای مرتبط در استانهای آذربایجانشرقی و آذربایجانغربی و همچنین شهرستانهای بناب، ملکان و چهاربرج عنوان کرد و گفت: این برنامه با رویکرد مدیریت زیستبومی و با هدف پایداری منابع آب، خاک و تنوع زیستی و نیز تأمین معیشت پایدار جوامع محلی برای نسل حاضر و آینده تدوین شده است.
قلعهای با بیان اینکه چشمانداز مدیریت تالاب برای یک دوره ۱۰ ساله تعریف شده است، اظهار کرد: بر اساس این برنامه، تالاب قرهقشلاق با برخورداری از تنوع زیستی غنی، مناظر طبیعی چشمنواز و منابع آبی پایدار، در خدمت سلامت، رفاه و معیشت جوامع محلی قرار گرفته و بستر مناسبی برای تقویت همکاری میان نهادهای محلی و استانی فراهم خواهد کرد. همچنین جایگاه ملی و اهمیت بینالمللی این تالاب در افق ۱۰ ساله تثبیت میشود.
وی درباره ساختار سازمانی کمیته محلی تالاب قرهقشلاق نیز گفت: با توجه به قرار گرفتن بستر تالاب در مرز سه شهرستان بناب، ملکان و چهاربرج، برای ایجاد هماهنگی میان این شهرستانها کارگروهی با عنوان «کارگروه مدیریت شهرستانی» تشکیل شده تا اجرای برنامههای مصوب مدیریت تالاب با مشارکت هر سه شهرستان دنبال شود.
قلعهای با تأکید بر ماهیت فرابخشی برنامه مدیریت زیستبومی تالاب افزود: در این ساختار، دستگاههای اجرایی، نهادهای نظارتی، جوامع محلی، تشکلهای مردمی و سازمانهای مردمنهاد متناسب با میزان ارتباط و تأثیرگذاری خود در حفاظت و احیای تالاب مسئولیت دارند.
وی ادامه داد: مشارکت و مسئولیتپذیری جمعی ذینفعان در مراحل تدوین، اجرا و پایش برنامههای مدیریتی از اهمیت ویژهای برخوردار است و تحقق اهداف مدیریت تالاب نیازمند ساختار سازمانی کارآمدی است که بتواند شبکه ارتباطی میان دستگاهها و ذینفعان را ساماندهی کرده و بر اجرای برنامهها نظارت کند.
رییس کمیته محلی تالاب قرهقشلاق خاطرنشان کرد: در چارچوب برنامه جامع مدیریت تالاب، ذینفعان در سه سطح جوامع محلی، شهرستانی و استانی ـ ملی دستهبندی شدهاند تا هر یک متناسب با نقش خود در اجرای برنامهها مشارکت داشته باشند.
وی با اشاره به قرار گرفتن تالاب در محدوده دو استان آذربایجانشرقی و آذربایجانغربی افزود: به همین دلیل ساختار مدیریتی این برنامه ماهیتی فرااستانی دارد و هماهنگی و همکاری میان دستگاههای دو استان برای مدیریت مؤثر تالاب ضروری است.
قلعهای ادامه داد: بخش قابل توجهی از منابع آبی و حقآبه زیستگاههای حساس تالاب، از جمله مناطق قوامشامی و شطمناف، از طریق زرینهرود تأمین میشود و از این رو مدیریت یکپارچه حوضه آبخیز تالاب قرهقشلاق بهعنوان بزرگترین تالاب اقماری جنوب دریاچه ارومیه و دارای پیوستگی بومشناختی با این دریاچه، برای تضمین پایداری آن اهمیت اساسی دارد.
فرماندار بناب در پایان بر ضرورت همکاری و هماهنگی دستگاههای اجرایی دو استان در تحقق اهداف راهبردی مدیریت و حفاظت از تالاب قرهقشلاق تأکید کرد.
تالاب قرهقشلاق بناب بهعنوان یکی از تالابهای غیر دریاچهای، در فاصله حدود ۱۵ کیلومتری جنوبشرقی شهرستان بناب قرار دارد. این تالاب در سال ۱۳۶۳ بهعنوان منطقه شکار ممنوع اعلام شد و بهدلیل ارزشهای طبیعی و تنوع زیستی قابل توجه، به «عروس تالابهای شمالغرب کشور» شهرت یافته است.
منبع اصلی تأمین آب تالاب، جریان رودخانههایی است که به دریاچه ارومیه میریزند و در کنار آن، بارشهای فصلی نیز در تغذیه آن نقش دارند. با این حال، خشکسالیهای سالهای اخیر موجب کاهش چشمگیر منابع آبی ورودی به تالاب و محدود شدن شرایط زیستی آن شده است.
بر اساس آمارهای موجود، تاکنون ۱۹۳ گونه پرنده در تالاب قرهقشلاق شناسایی و ثبت شده است. افزون بر این، ۲۷ گونه پستاندار، ۱۶ گونه ماهی و هفت گونه خزنده نیز در این زیستگاه حضور دارند که ادامه حیات آنها به پایداری شرایط آبی تالاب وابسته است و خشک شدن تالاب میتواند این تنوع زیستی را با تهدید جدی مواجه کند.
پوشش گیاهی تالاب نیز از تنوع قابل توجهی برخوردار است و حدود ۲ هزار و ۵۰۰ گونه گیاهی در آن شناسایی شده که بخش عمدهای از آنها از گونههای شورپسند هستند. با وجود کاهش سطح آب در سالهای گذشته، اجرای طرحهای حفاظتی مانع از وارد آمدن آسیب جدی به پوشش گیاهی این منطقه شده است.
استان آذربایجانشرقی در مجموع دارای ۲۷ تالاب دائمی و فصلی است.
نظرات کاربران