امروز دوم اردیبهشت، همزمان با هشتاد و سومین سالروز تولد استاد حیدر عباسی، مشهور به «باریشماز»، از مفاخر برجسته فرهنگی و ادبی آذربایجان، مراسم بزرگداشت این چهره اثرگذار برگزار میشود؛ شخصیتی که صاحبنظران او را از کمنظیرترین اندیشمندان معاصر در حوزههای ادبیات، عرفان، دینپژوهی و هنرهای تجسمی میدانند.
به گزارش پایگاه خبری هامپوئیل به نقل از ایرنا، آثار و پژوهشهای استاد باریشماز طی دههها فعالیت علمی و ادبی، فراتر از مرزهای ایران در محافل دانشگاهی و فرهنگی جهان اسلام مورد توجه قرار گرفته است. ترکیب بدیع او از عقلانیت، عرفان و شهود در قالبهای مختلف ادبی، بسیاری از علاقهمندان حوزههای معناشناسی، ادبیات و دینپژوهی را به خود جلب کرده و جایگاه ویژهای برای او در سپهر فکری آذربایجان رقم زده است.
استاد باریشماز طی بیش از هفت دهه فعالیت پژوهشی، آثار متعددی در حوزههای ادبی، عرفانی و الهیاتی خلق کرده است. از جمله این آثار میتوان به «نغمهداغی»، «چاغیریلمامیش قوناقلار»، «اودوملو دیرهک»، «دارتیلمامیش دنلر»، «شرح انور» (ترجمه و تفسیر مثنوی معنوی به ترکی)، «نهجالبلاغهنین ترجمهسی»، «گولندهده هرزمان»، «سس»، «دووارلار»، «دوْردلوکلر»، «والعصر»، «تبّت یدا»، «نمی از یم»، «ایشارانتیلار»، «کعبه و قانلی اذان»، «هفتاد بند استغفار»، «حبل ممدود»، «شبهای حرا» و «رهآورد سفر» اشاره کرد؛ آثاری که هریک بهتنهایی میتوانند موضوع پژوهشهای تخصصی در حوزه ادبیات ترکی آذربایجانی و مطالعات دینی باشند.
کارشناسان زبان و ادبیات ترکی معتقدند تلاشهای وی در گردآوری، احیا و مستندسازی واژگان و ساختارهای اصیل زبان ترکی نقشی مهم در حفظ و استمرار این میراث زبانی داشته است. یحیی شیدا، پژوهشگر و استاد فقید ادبیات ترکی، کتاب «اودوملو دیرهک» را دایرهالمعارف ارزشمند زبان ترکی دانسته و از استاد باریشماز بهعنوان یکی از اثرگذارترین چهرههای این حوزه یاد کرده است.
استاد حیدر عباسی «باریشماز» همچنان از مهمترین شخصیتهای فرهنگی زنده آذربایجان بهشمار میرود؛ چهرهای که بسیاری از پژوهشگران، نقش او را در اعتلای ادب و اندیشه این خطه کمنظیر توصیف میکنند.
نویسنده «الهیات زندگی» از نگاه وجودی باریشماز به انسان و ایمان میگوید
مراغه – در آستانه رونمایی از کتاب «الهیات زندگی؛ رهیافتی بر الهیاتِ زندگی در منظومه فکری استاد حیدر عباسی مراغهای»، نویسنده اثر در مقدمه کتاب به تبیین جایگاه اندیشههای استاد باریشماز پرداخته و تأکید میکند که هدف این اثر، پیوند دادن آموزههای الهیاتی با تجربه زنده و جاری انسان در زندگی روزمره است.
سعید نیازی در توضیح رویکرد خود مینویسد این کتاب صرفاً شرحی بر اندیشههای باریشماز نیست، بلکه تلاشی است برای آنکه دین و الهیات از قالب بحثهای صرفاً نظری خارج شده و در متن تجربههای انسانی ـ از رنج و پرسش تا شادی و دگرگونیهای روحی ـ حضور یابد. به گفته او، الهیاتِ مورد نظر باریشماز دانشی ایستا نیست، بلکه تجربهای زنده است که در عمق زیست انسانی جریان دارد.
نیازی با اشاره به جایگاه دیرپای استاد باریشماز در میان علاقهمندان حوزه معنا و عرفان میگوید سخن او بر مبنای الهیات وجودی شکل میگیرد؛ الهیاتی که مخاطب آن «انسان در مسیر شدن» است. در این نگاه، انسان نه یک موجود صرفاً زیستی یا روانشناختی، بلکه حقیقتی پویا و در حال زایش دائمی در افق آفرینش الهی است.
وی تأکید میکند که در منظومه فکری باریشماز، ایمان، دعا، بندگی و عشق مفاهیمی مجرد نیستند، بلکه نمودهایی از رابطه فعال و جاری میان انسان و خدا محسوب میشوند. در این نگاه، خداوند در بیرون از جهان قرار ندارد، بلکه در ژرفای تجربههای انسانی حضور دارد؛ در فهمیدن، گریستن، دستگیری و حتی در سکوت میان دو ضربان قلب.
نیازی با اشاره به نقش «دغدغه» در الهیات زندگی، آن را پیوند میان انسان و ساحت قدسی توصیف میکند و یادآور میشود باریشماز همواره بر این نکته تأکید داشته که بزرگی دغدغهها نشاندهنده کیفیت بندگی است. دغدغه در این بیان، نه اضطرابی بیهدف، بلکه نیرویی برای جستوجوی معنا و بازگشت انسان به سرچشمه وجودی خود است.
او اندیشه استاد باریشماز را «جریان لطف الهی در متن پرسشها» توصیف کرده و معتقد است هر جمله از او همچون بذری است که در جان مخاطب کاشته میشود. نیازی میافزاید باریشماز با بیانی ساده اما ژرف، هم مخاطب اهل عرفان را متأثر میسازد و هم ذهن پژوهشگران را به تأمل وامیدارد.
این پژوهشگر الهیات با اشاره به سخن مشهور استاد باریشماز درباره «کلنگ نامرئی دعا» میگوید هدف او یادآوری این نکته است که باور دینی باید از زیر خاک عادت و روزمرگی خارج شود و به تجربهای زیسته بدل گردد. به اعتقاد نیازی، الهیات زندگی رویکردی است که باور را از یک مفهوم نظری به یک وضعیت وجودی ارتقا میدهد؛ وضعیتی که در آن ایمان نه صرفاً یک اندیشه، بلکه شیوه بودن انسان در جهان است.
شاگرد برجسته استاد باریشماز: نام و آثار او فراتر از مرزهای ایران شناخته شده است
یکی از شاگردان نزدیک استاد حیدر عباسی «باریشماز»، شاعر و محقق مراغهای، با اشاره به ویژگیهای شخصیتی این چهره شناختهشده فرهنگی، وی را از انسانهای برجسته روزگار دانست و تأکید کرد نام و آثار او نه تنها در آذربایجان و ایران، بلکه در گستره منطقه و جهان مورد توجه قرار دارد.
دکتر مهدی اکبری، پژوهشگر و از شاگردان دیرین استاد باریشماز، با بیان اینکه بیش از شش دهه است با استاد آشناست، گفت: استاد اکنون در ۸۳ سالگی همچنان استوار و فعال در عرصههای فکری، ادبی و عرفانی حضور دارد. به گفته او، ارتباط علمی و معنوی با استاد از سنین نوجوانی آغاز شده و همچنان ادامه دارد.
وی در توصیف منش آموزشی استاد اظهار کرد: آنچه از آن با عنوان «دبستان استاد» یاد میشود، مدرسهای رسمی با ساختار متعارف نیست؛ مدرسهای است که درِ آن همیشه به روی مخاطبان باز بوده و ورود و خروج به آن نیازمند نامنویسی، مدرک و ضوابط اداری نبوده است. به گفته اکبری، این «دبستان» جایی برای انتقال الهام، تجربه و معناست و شاگردی در آن بدون چشمداشت و منّت صورت میگیرد.
این شاگرد قدیمی استاد در بیان خاطرهای از سالهای اخیر افزود: چند سال پیش دیدم که استاد بامدادان از خانه خارج شدند و لحظاتی بعد دوباره بازگشتند. پس از پرسوجو گفتند سالهاست که هر صبح، پیش از ورود به اتاق کار، پشت در میایستند و میگویند: «پروردگارا، این ملک از آنِ توست و من کلیددار آنم؛ اگر اجازه فرمایی وارد شوم.» اکبری این رفتار را نشانه تواضع و نگاه الهی استاد به زندگی دانست.
وی ادامه داد: بارها از زبان استاد این جمله را شنیدهام که «پروردگارا من ملک توام و هیچ صاحب ملکی ملک خود را ضایع نمیکند؛ مرا ضایع مگردان.» به گفته او، این نگاه در سراسر زندگی و منش استاد دیده میشود و در تمام سالهایی که با او بوده، هیچ رفتار یا سخنی را ندیده که موجب رنجش یا ضایع شدن کسی شده باشد.
اکبری با اشاره به نقش همسر استاد در این مسیر گفت: دبستان استاد دو خادم داشته است؛ خود استاد و همسرشان. هر دو در نوشتن، آموزش و همراهی با علاقهمندان نقش مهمی ایفا کردهاند. او افزود حتی پس از عارضه سکته، استاد سالها هر صبح همان سنت دیرینه اجازهطلبی را ادامه داده و همسرشان نیز تمامی امور را با صبر و دقت سامان داده است.
این محقق مراغهای خانه استاد باریشماز را «دبستانی کوچک اما پرجاذبه» توصیف کرد و گفت: این خانه برای بسیاری نه فقط محل دیدار، بلکه مدرسهای برای یادگیری بوده و افراد فراوانی از نقاط مختلف کشور و حتی خارج از کشور با اشتیاق به آن رجوع کردهاند. اکبری تأکید کرد در تمام دوره آشنایی با این محفل فکری، ندیده است که کسی ناراضی یا بیحاصل از آن خارج شود.
پژوهشگر ادبی: آثار نظم و نثر باریشماز نیازمند بررسیهای دانشگاهی و تخصصی است
یک پژوهشگر ادبی و فعال اجتماعی با اشاره به جایگاه ممتاز استاد حیدر عباسی «باریشماز» در حوزههای عرفان، ادبیات و دینپژوهی گفت: ابعاد پیدا و پنهان آثار نظم و نثر این استاد برجسته، بررسیهای دقیق علمی و دانشگاهی را میطلبد و ظرفیت آن را دارد که در سطح ملی و فراملی مورد مطالعه قرار گیرد.
محمد مشتری، پژوهشگر حوزه ادبیات، اندیشههای استاد باریشماز را در تاریخ معاصر آذربایجان و ایران کمنظیر توصیف کرد و افزود: این اندیشهها در آینده بخش قابل توجهی از پژوهشهای مرتبط با عرفان اسلامی در دوران معاصر را به خود اختصاص خواهد داد. به گفته او، هفت دهه فعالیت فکری و هنری استاد در قالب آثار مکتوب، تجربههای زیسته و مرحلههای تحول اندیشه عرفانی، زمینهای گسترده برای مطالعه و تحلیل فراهم کرده است.
وی با اشاره به پیوند اندیشه باریشماز با میراث عرفانی منطقه اظهار کرد: آذربایجان در طول تاریخ یکی از محورهای مهم شکلگیری جریانهای عرفانی بوده است؛ با این حال سهم آن در مطالعات عرفان اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. مشتری معتقد است باریشماز در این حوزه جایگاهی ویژه دارد و آثار او میتواند بخش مهمی از خلأ پژوهشی در شناخت سنت عرفانی منطقه را تکمیل کند.
این پژوهشگر افزود: گسترش پژوهشهای مرتبط با باریشماز، نیازمند ایجاد ارتباط معنایی میان میراث عرفانی آذربایجان و سنت دیرینه عرفان اسلامی است. به باور او، مطالعه شخصیتهای برجسته و تحلیل لایههای عرفانی آثار آنان یکی از روشهای مؤثر برای ایجاد این پیوند است.
وی تأکید کرد: بررسی جامع اندیشههای عرفانی استاد باریشماز در آثار نظم و نثر او و همچنین انعکاس این مفاهیم در هنرهای تجسمیاش باید با جدیت بیشتری از سوی مراکز علمی، دانشگاهی و حوزوی دنبال شود.
استاد حیدر عباسی «باریشماز» که اکنون در بستر بیماری قرار دارد، دوم اردیبهشت ۱۳۲۲ در مراغه متولد شد. تسلط به زبانهای عربی، روسی، فرانسه و انگلیسی، ذوق ادبی و عرفانی، و مهارت در هنرهایی همچون نقاشی، مجسمهسازی و حکاکی از ویژگیهای برجسته او به شمار میرود.
باریشماز دارای مدرک کارشناسی زبان و ادبیات انگلیسی است و سالها در آموزشوپرورش آذربایجان شرقی خدمت کرده است. در آذرماه ۱۳۹۶ نخستین کنگره سراسری باریشماز برگزار شد که زمینهساز اعطای درجه یک هنری به وی شد؛ این نشان در تیرماه ۱۴۰۰ با حضور جمعی از شخصیتهای ملی و استانی اهدا شد.
از مهمترین آثار این استاد میتوان به ترجمه و تفسیر نهجالبلاغه در سه جلد و «شرحالانوار»، ترجمه و تفسیر شش جلدی مثنوی معنوی به زبان ترکی، اشاره کرد. این آثار از نمونههای منحصر بهفرد پژوهش و بازخوانی متون کلاسیک در زبان ترکی محسوب میشوند.
نظرات کاربران