ایران با مساحتی گسترده در اقلیم خشک و نیمهخشک، ناگزیر به بهرهگیری از الگوهای سازگار با محدودیتهای آبی است؛ در این میان باغبانی دیم بهعنوان یکی از روشهای دیرینه و کمنهاده، بار دیگر در کانون توجه پژوهشگران و سیاستگذاران بخش کشاورزی قرار گرفته است.
محیالدین پیرخضری، رئیس مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی، در یادداشتی به تشریح جایگاه باغبانی دیم در مدیریت منابع آب، تابآوری کشاورزی و پایداری اقتصادی جوامع محلی پرداخت و تأکید کرد که توسعه این شیوه تولید میتواند نقش مهمی در آینده کشاورزی کشور داشته باشد.
به گفته وی، بیش از ۸۵ درصد از مساحت ایران در اقلیم خشک یا نیمهخشک قرار دارد و میانگین بارش سالانه کمتر از ۲۵۰ میلیمتر است، در حالی که میزان تبخیر در برخی مناطق بیش از ۲۰۰۰ میلیمتر گزارش میشود. این شرایط امکان گسترش باغداری آبی را محدود کرده و ضرورت استفاده از سامانههای سازگار با منابع آب طبیعی، مانند باغبانی دیم را افزایش داده است.
مدیریت آب و حفاظت از منابع خاک
پیرخضری با اشاره به فشار مضاعف بر آبهای زیرزمینی و پیامدهایی چون فرونشست دشتها، افزود: جایگزینی بخشی از تولیدات باغی با شیوه دیمکاری میتواند به مدیریت بحران آب کمک کند. باغبانی دیم با افزایش نفوذ آب باران در خاک، کاهش تبخیر و استفاده از بقایای گیاهی، بهرهوری آب بارش را افزایش میدهد.
بهعلاوه، در مناطق شیبدار، استقرار باغات دیم بهویژه بادام، انگور و انجیر، موجب کاهش رواناب و فرسایش شده و به حفظ ساختار خاک کمک میکند.
گونههای مناسب برای تولید دیم
رئیس مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی توضیح داد: بسیاری از گونههای باغی سنتی ایران مانند بادام، پسته، انجیر، انگور و زیتون بهطور طبیعی با کمآبی سازگارند. ریشهعمیقزنی، تحمل شوری، چرخه فنولوژیک سازگار با فصلهای بارشی و توانایی ادامه رشد در تنشهای محیطی، این گونهها را برای کشت دیم مناسب کرده است.
مزیتهای اقتصادی برای روستاها
به گفته وی، باغبانی دیم میتواند منبع پایدار درآمد برای روستاهای کمآب باشد، زیرا:
– هزینه نهادهها و آبیاری بسیار کمتر است
– محصولات دیمی مانند بادام، انجیر خشک، کشمش و روغن زیتون ارزش افزوده بالایی دارند
– امکان توسعه صنایع کوچک فرآوری فراهم است
این امر میتواند به افزایش درآمد روستاییان و کاهش مهاجرت کمک کند.
سازگاری با تغییرات اقلیمیپیرخضری افزود: با توجه به پیشبینی کاهش بارندگیها و افزایش دما در آینده، باغبانی دیم با تکیه بر گونههای مقاوم و مدیریت «آب سبز» ظرفیت انطباق بالاتری نسبت به دیگر روشهای تولید دارد.
الزامات توسعه علمی و فنی
وی برای تقویت این بخش چند محور اساسی را ضروری دانست:
– بهبود ژنتیکی ارقام مقاوم
– مدیریت رطوبت خاک شامل مالچپاشی و اصلاح شیب زمین
– تعیین آرایش و تراکم مناسب کشت
– استفاده از مدلهای اقلیمی و هیدرولوژیک برای انتخاب مکان مناسب
– توجه به نقش میکروبیوم خاک در افزایش مقاومت به خشکی
پیرخضری در پایان تأکید کرد که ارتقای علمی و اجرایی این روش میتواند تولید باغی کشور را پایداراتر و سازگارتر با محدودیتهای اقلیمی سازد و نقش مهمی در مدیریت منابع طبیعی ایفا کند.
نظرات کاربران