سیزده بدر، روزی که در تقویم ایرانیان باستان از اهمیت ویژهای برخوردار بوده و هنوز هم با شور و شوق فراوان برگزار میشود، نه تنها یک روز تعطیل، بلکه نمادی از پیوند عمیق ایرانیان با طبیعت، شادابی و امید به آینده است. این روز که مصادف با سیزدهمین روز از ماه فروردین، پس از نوروز و گذراندن تعطیلات نوروزی است، آداب و رسوم خاص خود را دارد که بازتابدهنده باورها و فرهنگ غنی این سرزمین کهن است.
چرا سیزدهم فروردین؟ دلیل انتخاب این روز
ریشه انتخاب روز سیزدهم فروردین به عنوان روز طبیعت، به باورهای کهن ایرانیان بازمیگردد. در فرهنگ ایران باستان، عدد سیزده عددی منحوس یا بدشگون تلقی نمیشد، بلکه روز سیزدهم هر ماه، روزی مقدس و متعلق به یکی از امشاسپندان (موجودات مقدس در دین زرتشت) بوده است. به طور خاص، روز سیزدهم فروردین، روز «آپام نپات» (فرزند آب) یا «دیو سپید» را به یاد میآورد که نماد بارش و باران و برکت بود. از این رو، این روز فرصتی برای جشن گرفتن و شکرگزاری از نعمتهای طبیعت، به ویژه آب و باران، بوده است.
باور دیگری که در مورد این روز وجود دارد، مربوط به پایان جشنهای نوروزی است. نوروز، زمان نو شدن و آغاز دوباره است و جشنهای آن تا سیزده روز ادامه مییافت. سیزده بدر، روز پایانی این جشنهاست و با بیرون رفتن از خانه و رفتن به دامن طبیعت، به نوعی اعلام پایان یافتن تعطیلات و بازگشت به زندگی عادی و روزمرگی بود. این خروج از خانه، فرصتی برای تازگی روح و روان نیز محسوب میشد.
ریشه فرهنگی و تاریخی سیزده بدر
همانطور که گفته شد، سیزده بدر ریشه در اعماق تاریخ ایران باستان دارد. ایرانیان باستان، طبیعت را مقدس میشمردند و تمام عناصر آن را ستایش میکردند. روز سیزده بدر، فرصتی بود برای تجدید پیمان با طبیعت، ستایش خالق و شکرگزاری برای آنچه در طول سال از طبیعت دریافت میکردند. این روز، نمادی از رهایی از غمها و ناپاکیها و استقبال از شادی و پاکیزگی بود.
با گسترش اسلام در ایران، بسیاری از سنتها و جشنهای باستانی ایرانی مانند نوروز و سیزده بدر، با حفظ ماهیت اصلی خود، با باورهای دینی جدید نیز آمیخته شدند. اما همچنان، عنصر طبیعت و شادابی و امید به آینده، در قلب این جشن باقی ماند.
آداب و رسوم سیزده بدر
مهمترین و شناختهشدهترین رسم سیزده بدر، «گِره زدن سبزه» است. در این روز، دختران و پسران جوان، سبزه عید را که از ابتدای نوروز کاشته بودند، برداشته و گرههایی به ساقههای آن میزنند و آرزوهای خود را در دلشان مرور میکنند. سپس سبزه گرهزده را در دامن طبیعت رها میکنند. این رسم نمادی از آرزوی یافتن جفت و ازدواج در سال پیش رو، سلامتی، و برآورده شدن حاجات است.
- بیرون رفتن به دامان طبیعت: اصلیترین بخش سیزده بدر، ترک خانهها و رفتن به پارکها، دشتها، کنار رودخانهها و کوهها است. مردم با خانواده و دوستان خود جمع میشوند، غذا و خوراکیهای مخصوصی تهیه میکنند و روز را در فضای باز سپری میکنند.
- بازی و تفریح: این روز، روز شادی و سرور است. بازیهای گروهی، موسیقی، رقص و آواز، بخشی جداییناپذیر از این روز را تشکیل میدهند.
- دور ریختن سبزه گرهزده: سبزه گرهزده شده، نمادی از رها کردن گرهها و مشکلات و آرزوی گشایش در زندگی است. دور ریختن آن در دامن طبیعت، نشانه سپردن آرزوها به دست طبیعت و پروردگار است.
- غذاهای مخصوص: برخی غذاها و خوراکیها مانند آش رشته، کوکو سبزی، و انواع تنقلات، بخشی از سفره سیزده بدر را تشکیل میدهند.
در پایان، سیزده بدر بیش از یک روز تعطیل، فرصتی است برای تجدید دیدار با طبیعت، شادابی روح و روان، و دور ریختن نگرانیها. این جشن، پیوند ناگسستنی ایرانیان با سرزمین خود و عشق دیرینهشان به طبیعت را به نمایش میگذارد و یادآور ارزشهایی است که از نیاکان ما به ارث رسیده است.
روز جهانی محیط زیست: جشن مشترک جهانیان برای حفاظت از سیاره سبز
در کنار جشن کهن و باستانی سیزده بدر در ایران، روزی در تقویم جهانی نیز وجود دارد که به طور خاص به ستایش و حفاظت از طبیعت اختصاص یافته است: «روز جهانی محیط زیست» (World Environment Day). این روز که هر ساله در پنجم ژوئن (۱۶ خرداد) گرامی داشته میشود، فرصتی است برای آگاهیبخشی جهانی در مورد چالشهای زیستمحیطی و تشویق اقدامات جمعی برای حفظ سیاره ما.
ریشه و هدف روز جهانی محیط زیست
روز جهانی محیط زیست در سال ۱۹۷۲ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در جریان برگزاری «کنفرانس استکهلم» (که اولین کنفرانس بزرگ بینالمللی در مورد مسائل محیط زیست بود) پایهگذاری شد. هدف اصلی از تعیین این روز، افزایش آگاهی عمومی در سراسر جهان نسبت به مسائل مهم زیستمحیطی مانند آلودگی هوا، تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاهها، انقراض گونهها و مدیریت پایدار منابع طبیعی بود.
از آن زمان به بعد، هر ساله این روز با شعار و تمرکز بر یک موضوع خاص زیستمحیطی برگزار میشود. این موضوعات میتواند شامل حفاظت از تنوع زیستی، مبارزه با بیابانزایی، مدیریت پایدار جنگلها، مقابله با آلودگی پلاستیکی، یا اقدمات لازم برای سازگاری با تغییرات اقلیمی باشد. سازمان ملل متحد و دیگر سازمانهای بینالمللی، در این روز رویدادهای متعددی مانند کنفرانسها، کمپینها، و برنامههای آموزشی را در سراسر جهان سازماندهی میکنند.
ارتباط روز جهانی محیط زیست با سیزده بدر
اگرچه سیزده بدر و روز جهانی محیط زیست در زمانهای متفاوتی از سال برگزار میشوند و ریشههای تاریخی و فرهنگی متفاوتی دارند، اما هسته اصلی هر دو جشن، احترام به طبیعت و قدردانی از آن است.
- ارزش مشترک طبیعت: سیزده بدر، جشنی باستانی است که در آن ایرانیان با حضور در طبیعت، شادابی، پاکیزگی و قدرت حیات را جشن میگیرند. این روز، نمادی از قدردانی از مواهب طبیعی است که زندگی بشر به آن وابسته است. روز جهانی محیط زیست نیز با هدف مشابهی، بر اهمیت حفاظت از این مواهب و اطمینان از پایداری آنها برای نسلهای آینده تأکید دارد.
- مسئولیتپذیری: در سیزده بدر، گرچه اصل بر شادمانی و تفریح در طبیعت است، اما همواره این توصیه نیز وجود داشته که طبیعت را آلوده نکنیم و پس از پایان جشن، محل را پاکیزه رها کنیم. این خود نوعی حس مسئولیتپذیری در قبال محیط زیست است. روز جهانی محیط زیست، این مسئولیتپذیری را به مقیاسی جهانی گسترش میدهد و خواستار اقداماتی جدیتر و سازمانیافتهتر برای حفاظت از سیاره زمین است.
- آگاهیبخشی: هر دو مناسبت، فرصتی برای آگاهیبخشی هستند. سیزده بدر، با ترویج حضور در طبیعت و لذت بردن از آن، ناخودآگاه حس تعلق و عشق به طبیعت را در افراد تقویت میکند. روز جهانی محیط زیست، به شکلی مستقیمتر، چالشهای پیش روی محیط زیست را مطرح کرده و افراد را به فکر کردن در مورد راهحلها و مشارکت در اقدامات حفاظتی تشویق میکند.
در واقع، میتوان گفت که سیزده بدر، جشنی فرهنگی و سنتی است که ارزشهای عمیق احترام به طبیعت را در طول تاریخ در میان ایرانیان زنده نگه داشته است. در حالی که روز جهانی محیط زیست، یک فراخوان جهانی مدرن برای اقدام و افزایش آگاهی در مورد ضروریت حیاتی حفظ سیاره در برابر تهدیدات زیستمحیطی است. هر دو، اگرچه از زوایای مختلف، اما به یک هدف غایی مشترک یعنی حفاظت و ستایش از خانه مشترکمان، یعنی زمین، خدمت میکنند.
نظرات کاربران