پیمان اسلو مجموعهای از توافقنامههای میان دولت اسرائیل و سازمان آزادیبخش فلسطین است که در دهه ۱۹۹۰ میلادی امضا شد. این پیمان شامل دو بخش اصلی میشود: توافق اول در سال ۱۹۹۳ در واشنگتن و توافق دوم در سال ۱۹۹۵ در طابا مصر. هدف اعلامشده این توافقنامهها ایجاد چارچوبی برای خودگردانی موقت فلسطینیها در بخشهایی از کرانه باختری و نوار غزه بود و زمینهای برای مذاکرات نهایی بر پایه قطعنامههای ۲۴۲ و ۳۳۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد فراهم میکرد.
این پیمان نخستین بار بود که اسرائیل سازمان آزادیبخش فلسطین را به عنوان نماینده مردم فلسطین به رسمیت شناخت و سازمان آزادیبخش فلسطین نیز حق وجودی اسرائیل را پذیرفت و از خشونت دست کشید. مذاکرات مخفی در اسلو نروژ انجام شد و نقش نروژ به عنوان میانجی برجسته بود. با وجود امید اولیه به صلح پایدار، این پیمان به توافق نهایی منجر نشد و مسائل اصلی مانند مرزها، بیتالمقدس، پناهندگان و شهرکها حلنشده باقی ماند.
پایگاه خبری هامپوئیل به بررسی زمینه تاریخی، فرآیند مذاکرات، محتوای توافقنامهها، اجرای آنها، دلایل ناکامی، انتقادها از دو سوی و تاثیرات بلندمدت بر فرآیند صلح میپردازد. اطلاعات بر پایه اسناد رسمی سازمان ملل، گزارشهای وزارت خارجه ایالات متحده، مطالعات دانشگاهی و منابع معتبر بینالمللی گردآوری شده است.
زمینه تاریخی درگیری اسرائیلی-فلسطینی پیش از پیمان اسلو
درگیری اسرائیلی-فلسطینی ریشه در اواخر قرن نوزدهم دارد، زمانی که جنبش صهیونیستی برای ایجاد خانه ملی یهودیان در فلسطین شکل گرفت. پس از جنگ جهانی اول و سقوط امپراتوری عثمانی، فلسطین تحت قیمومیت بریتانیا قرار گرفت. اعلامیه بالفور در ۱۹۱۷ حمایت بریتانیا از ایجاد خانه ملی یهودی را اعلام کرد، که منجر به افزایش مهاجرت یهودیان و تنش با جمعیت عرب شد.
در سال ۱۹۴۷، سازمان ملل متحد طرح تقسیم فلسطین را تصویب کرد که یهودیان حدود ۵۵ درصد سرزمین را دریافت میکردند، در حالی که عربها اکثریت جمعیت بودند. این طرح از سوی عربها رد شد و پس از اعلام استقلال اسرائیل در ۱۹۴۸، جنگ اول عرب-اسرائیلی رخ داد. این جنگ به آوارگی حدود ۷۰۰ هزار فلسطینی منجر شد که به عنوان نکبت شناخته میشود.
در جنگ ششروزه ۱۹۶۷، اسرائیل کرانه باختری، نوار غزه، بیتالمقدس شرقی و بلندیهای جولان را اشغال کرد. قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت خواستار عقبنشینی اسرائیل از سرزمینهای اشغالی در برابر صلح شد، اما اجرا نشد. سازمان آزادیبخش فلسطین در ۱۹۶۴ تاسیس شد و تا دهه ۱۹۸۰ به عنوان نماینده فلسطینیها شناخته شد، هرچند اسرائیل آن را سازمان تروریستی میدانست.
انتفاضه اول در ۱۹۸۷ آغاز شد و مقاومت مدنی و سنگپرانی فلسطینیها علیه اشغال را نشان داد. کنفرانس مادرید در ۱۹۹۱ نخستین مذاکرات مستقیم عرب-اسرائیلی بود، اما پیشرفتی نداشت. این زمینه منجر به مذاکرات مخفی اسلو شد، زیرا هر دو سوی خسته از درگیری بودند و امید به حل مسالمتآمیز وجود داشت.
فرآیند مذاکرات مخفی در نروژ
مذاکرات اسلو از ژانویه ۱۹۹۳ در اسلو نروژ آغاز شد. این مذاکرات مخفی بودند زیرا تماس مستقیم با سازمان آزادیبخش فلسطین در اسرائیل ممنوع بود و برای فلسطینیها مذاکره با اسرائیل خیانت محسوب میشد. نقش نروژ به عنوان میانجی بیطرف کلیدی بود. موسسه فافو نروژ میزبانی اولیه را بر عهده داشت و یان اگلند و تری لارسن از سوی نروژ تسهیلکننده بودند.
از سوی فلسطینی احمد قریع (ابوعلا) و از سوی اسرائیلی ابتدا دانشگاهیان و سپس مقامات رسمی مانند اوری ساویر شرکت کردند. شیمون پرز وزیر خارجه اسرائیل و یتزحاک رابین نخستوزیر از این کانال حمایت کردند. مذاکرات حدود ۱۴ دور طول کشید و در اوت ۱۹۹۳ به توافق رسید.
نامههای شناخت متقابل در سپتامبر ۱۹۹۳ مبادله شد: سازمان آزادیبخش فلسطین اسرائیل را به رسمیت شناخت و از تروریسم دست کشید، و اسرائیل سازمان آزادیبخش را نماینده فلسطینیها دانست. این مذاکرات مخفی موفقیتآمیز بود زیرا فشار عمومی کم بود و طرفین انعطاف بیشتری نشان دادند.
محتوای پیمان اسلو اول (۱۹۹۳)
توافق اول با عنوان اعلامیه اصول در مورد ترتیبات خودگردانی موقت در ۱۳ سپتامبر ۱۹۹۳ در واشنگتن امضا شد. یاسر عرفات، یتزحاک رابین و بیل کلینتون حضور داشتند.
اصول اصلی:
- ایجاد خودگردانی موقت فلسطینی برای دوره پنجساله
- عقبنشینی اسرائیل از غزه و اریحا به عنوان آغاز
- انتقال اختیارات مدنی مانند آموزش، بهداشت، امور اجتماعی و گردشگری به فلسطینیها
- برگزاری انتخابات برای شورای قانونگذاری فلسطینی
- تشکیل پلیس فلسطینی برای حفظ نظم داخلی
- مذاکرات نهایی بر مسائل دائمی مانند مرزها، بیتالمقدس، پناهندگان و شهرکها از سال سوم آغاز شود.
این توافق مسائل اصلی را به آینده موکول کرد و بر اعتمادسازی تمرکز داشت. پیوستهایی در مورد انتخابات و عقبنشینی داشت.
محتوای پیمان اسلو دوم (۱۹۹۵)
توافق دوم در ۲۸ سپتامبر ۱۹۹۵ در واشنگتن امضا شد و جزئیات بیشتری داشت.
نکات کلیدی:
- تقسیم کرانه باختری به سه منطقه: منطقه الف (کنترل کامل فلسطینی)، منطقه ب (کنترل مدنی فلسطینی و امنیتی مشترک)، منطقه ج (کنترل کامل اسرائیلی شامل شهرکها).
- گسترش خودگردانی به شهرهای اصلی کرانه باختری.
- عقبنشینی بیشتر نیروهای اسرائیلی.
- همکاری اقتصادی و امنیتی.
- انتخابات شورای فلسطینی در ژانویه ۱۹۹۶.
توافق پیچیدهتر بود و نقشههایی برای مناطق داشت، اما منطقه ج حدود ۶۰ درصد کرانه باختری را شامل میشد که کنترل آن نزد اسرائیل ماند.
پیمان اسلو نقطه عطفی در درگیری بود که شناخت متقابل و خودگردانی محدود آورد، اما به صلح پایدار نرسید. ناکامی آن نشاندهنده پیچیدگی درگیری و نیاز به تعهد واقعی دو سوی است. بیش از ۳۰ سال پس از امضا، مسائل اصلی حلنشده و تنش ادامه دارد، اما اسلو پایهای برای مذاکرات آینده باقی مانده است.
منابع:
نظرات کاربران