مراغه، شهری با سابقه در کشاورزی و تولید محصولات باغی، در سالهای اخیر توانسته خود را به عنوان یکی از مراکز مهم صادرات محصولات کشاورزی و خشکبار معرفی کند. به گزارش یکی از خبرگزاریها، در سه ماه نخست سال ۱۴۰۴ بیش از ۹٬۸۰۰ تن انواع محصولات کشاورزی و خشکبار از مراغه صادر شده است. (مهر نیوز) این آمار نشاندهنده پتانسیل بالای منطقه برای تولید، فرآوری و صادرات است.
اگرچه بخش عمده صادرات خشکبار و مغزها از استانها و مناطقی چون جنوب و شرق ایران انجام میشود، اما نقش واحدها و شرکتهای فرآوری در شهرستانهایی مانند مراغه — جایی که باغداری، بسته‑بندی و مدیریت صادرات ممکن است — در سالهای اخیر پررنگتر شده است. در نتیجه صادرات خشکبار به بازارهای بینالمللی، به ویژه اروپا، تأثیری فراتر از صرف فروش محصول خام داشته است: بر توسعه صنعتی، اشتغال، زنجیره ارزش افزوده و استانداردسازی صنایع بسته‑بندی محلی.
صادرات خشکبار ایران به اروپا — فرصتی برای مراغه
در سال ۲۰۲۳، Eurostat گزارش داد که ایران معادل ۹۲ میلیون یورو پسته به کشورهای عضو European Union (EU) صادر کرده است. این صادرات شامل ۶۵ میلیون یورو پسته مغز و ۲۷ میلیون یورو پسته با پوست بود. هر چند این رقم نسبت به سال ۲۰۲۲ کاهش نشان میدهد (کاهش ۱۷٪ نسبت به ۱۱۱ میلیون یورو) ، اما ایران همچنان پس از ایالات متحده رتبه دوم صادرکنندگان پسته به اروپا را دارد.
برای بازیکنان داخلی در مناطق غیرمرکزی مانند مراغه، این فرصت صادراتی ـ هرچند عمدتاً از استانهای تولیدکننده ـ انگیزهای برای ورود به زنجیره بستهبندی و صادرات غیرمستقیم میتواند باشد. وقتی بازار بزرگی مانند اروپا وجود دارد که پسته و خشکبار ایرانی را تقاضا میکند، اهمیت بستهبندی استاندارد ـ مقاوم در حمل و نقل، ماندگار، با لیبل دقیق و مستندات لازم — بیش از پیش آشکار میشود.
چگونه صادرات به اروپا صنایع بسته‑بندی مراغه را تحت تأثیر قرار داده است
صادرات خشکبار به اروپا، فارغ از مقدار دقیق سهم مراغه، روندی است که الزامات خاصی را به صادرکنندگان تحمیل میکند — الزامات بهداشتی، کیفیت، بسته‑بندی، لیبلینگ، traceability و حملونقل استاندارد. این الزامات، آرام آرام چرخه بسته‑بندی را در مناطقی مانند مراغه فعال کردهاند. در ادامه مهمترین جنبهها را بررسی میکنیم:
۱. افزایش تقاضا برای بستهبندی استاندارد و صادراتی
برای ورود به بازار اروپا، خشکبار نمیتواند به شکل فله یا بستهبندی ساده عرضه شود؛ باید در بستههای مناسب، با پوشش محافظتی، اطلاعات دقیق (منشأ، نوع محصول، وزن، تاریخ بستهبندی/انقضاء، شرایط نگهداری) عرضه شود.
این نیاز، به واحدها و کارگاههای کوچک در شهرستانهایی مانند مراغه انگیزه داده تا بسته‑بندی را جدیتر بگیرند، تجهیزات لازم را تأمین کنند یا با شرکتها و صادرکنندگان بزرگتر همکاری کنند تا محصولات تولیدی‑شان بتواند به بازار صادراتی برسد.
به گزارش خبرگزاری مهر، در همان بازه زمانی که صادرات ۹٬۸۰۰ تن محصولات کشاورزی و خشکبار از مراغه ثبت شد، مسئولان محلی تأکید داشتند بر حمایت از صادرکنندگان و فراهم کردن شرایط برای ادامه و ارتقای صادرات شهرستان. این حمایتها میتواند به توسعه بسته‑بندی تخصصی منجر شود.
۲. استانداردسازی، رعایت مقررات بهداشتی و کیفیت صادراتی
صادرات به اروپا الزامات خاصی دارد — نه فقط بستهبندی ظاهری، بلکه کیفیت محصول (خشکبار)، سلامت، کنترل آلودگی، رطوبت، پاکیزگی، انبارداری مناسب و بستهبندی ضد رطوبت و هوا.
واقعیت این است که در سالهای اخیر، مشکلاتی برای صادرات خشکبار ایران به اروپا بهوجود آمده است؛ از جمله مواردی از آلودگی با قارچ یا سموم (مثل آفلاتوکسین) که منجر به رد برخی محمولهها شدند. چنین مسائلی برای صادرکنندگان جدی است، و لذا واحدهای بسته‑بندی و فرآوری در مراغه و دیگر مناطق را مجبور به ارتقای استانداردها، استفاده از فرآوری و بسته‑بندی بهداشتی، کنترل کیفیت دقیق و انبارداری مناسب میکرد.
بنابراین صادرات به اروپا، به مثابه یک محرک بیرونی برای به روزرسانی صنایع بسته‑بندی محلی عمل کرده است — صنعتی که شاید پیشتر صرفاً برای بازار داخلی یا فله بود، اما اکنون مجبور به همگام شدن با استانداردهای بینالمللی شده است.
۳. ایجاد اشتغال محلی، کارآفرینی و تنوع در زنجیره تولید
با افزایش تقاضا برای بستهبندی صادراتی، فرصت برای شکلگیری کارگاهها و صنایع بسته‑بندی در مراغه بیشتر شده است. این یعنی اشتغال جدید، کارآفرینی، سرمایهگذاری در تجهیزات و ایجاد زنجیره کامل: از برداشت محصول تا فرآوری، بسته‑بندی و صادرات.
در نتیجه، دیگر نباید خشکبار مراغه تنها بهعنوان محصول خام دیده شود، بلکه بهعنوان کالایی با ارزش افزوده — فرآوری شده، بستهبندی شده، آماده صادرات — تبدیل میشود. این روند میتواند به بهبود اقتصاد محلی، پایداری اشتغال و توسعه صنایع وابسته منجر شود.
۴. تنوع محصول و بستهبندیهای متفاوت برای بازارهای متنوع
بازارهای بینالمللی (از جمله اروپا) فقط به پسته خالص حساس نیستند — بلکه تقاضا برای مغز پسته، آجیل مخلوط، خشکبار متنوع، بستهبندیهای پاکتی یا کارتنی برای خردهفروشی، بستهبندی لوکس یا retail‑ready نیز وجود دارد.
بنابراین واحدهای بسته‑بندی در مراغه و دیگر مناطق میتوانند تنوع تولیدات و بسته‑بندیها را افزایش دهند. این تنوع به زنجیره ارزش افزوده کمک میکند و بازارهای متفاوت — خردهفروشی، عمدهفروشی، صادرات عمده یا بستهبندیشده — هدفگذاری شوند.
۵. رقابت، چالشها و ضرورت نوآوری
با وجود فرصتها، مسیر ساده نیست. رقبایی مثل کشورهای صادرکننده بزرگ خشکبار (مثلاً از خارج ایران) وجود دارند؛ همچنین الزام به استانداردهای سختگیرانه، خطر رد محمولهها بهخاطر آلودگی، هزینه بسته‑بندی و کنترل کیفیت، نیاز به سرمایه و زیرساخت مناسب برای انبارداری و حملونقل، مواردی هستند که بر تولیدکنندگان تأثیر میگذارند.
بهخصوص در شرایطی که گزارشهایی از رد صادرات پسته ایران به اروپا به دلیل سطوح بالای آفلاتوکسین منتشر شده است. این وضعیت هشداری جدی برای واحدهای بستهبندی و صادرکنندگان است تا استانداردها را جدی بگیرند، فرآیندها را پیشرفته کنند و اعتبار صادراتی را حفظ نمایند.
مراغه در گذار: صنعتی شدن بستهبندی در یک منطقه کشاورزی
مراغه اگرچه بیشتر با محصولات باغی و کشاورزی شناخته میشود، اما اکنون در حال تجربه یک گذار مهم است: از تولید سنتی و خام به زنجیره کامل کشاورزی — فرآوری — بسته‑بندی — صادرات.
وقتی واحدهای محلی میبینند که صادرات خشکبار به اروپا وجود دارد و بازار نسبتاً مطمئنی برای پسته و آجیل ایرانی وجود دارد، انگیزه برای سرمایهگذاری در بسته‑بندی و ساخت واحدهای صنعتی یا نیمهصنعتی به وجود میآید.
این گذار نه فقط به افزایش صادرات کمک میکند، بلکه به ارزش افزوده داخلی، اشتغال، توسعه اقتصاد محلی، حفظ کیفیت محصول، کاهش دورریز، کنترل کیفیت، استانداردسازی و رقابت سالم تبدیل میشود. مراغه میتواند نه فقط تأمینکننده ماده خام، بلکه صادرکننده محصول نهایی و بستهبندیشده باشد.
به عبارت دیگر، صادرات به اروپا بهعنوان یک محرک بیرونی، صنعت بسته‑بندی محلی را به سمت استانداردسازی، صنعتی شدن و رقابتی شدن سوق داده است — تحولی که اقتصاد محلی را متحول میکند.
موانع، چالشها و هشدارها
با این حال، نباید سادهانگار بود. مسیر توسعه بسته‑بندی صادراتی همراه با ریسکهایی نیز هست:
- استانداردهای بهداشتی و کنترل کیفیت سخت: رد محمولهها به دلیل آلودگی یا سموم (مانند آفلاتوکسین) خطر جدی است که میتواند به اعتبار تولیدکنندگان لطمه بزند.
- نوسان در تولید خشکبار: با توجه به شرایط اقلیمی، آب، بارندگی و منابع طبیعی، تأمین مداوم ماده اولیه ممکن است دشوار باشد؛ این موضوع بر پایداری واحدهای بسته‑بندی تأثیر میگذارد. طبق گزارشها، تولید پسته ایران تحت تأثیر کمآبی و تغییرات اقلیم بوده است.
- هزینه بالا برای مدرنسازی و استانداردسازی: تجهیز کارگاه، رعایت استانداردها، آزمایش کیفیت، حملونقل مناسب، بستهبندی حرفهای — همه اینها نیازمند سرمایه اولیه و دانش فنی هستند که برای کسبوکارهای کوچک چالشبرانگیز است.
- رقابت بینالمللی شدید: بازار خشکبار جهانی رقابتی است؛ صادرکنندگان باید کیفیت بالا، بستهبندی حرفهای، قیمت رقابتی و خدمات پس از فروش یا ثبات در عرضه داشته باشند.
بنابراین موفقیت در این مسیر نیازمند استراتژی، سرمایه، دانش فنی، نظارت دقیق و همکاری میان تولیدکنندگان، صادرکنندگان، نهادها و دولت است.
پیامدها و چشمانداز برای آینده مراغه
اگر مراغه بتواند موانع را مدیریت کند و سیاستگذاری هوشمندانهای برای ارتقای بسته‑بندی و صادرات اتخاذ کند، پیامدهای زیر قابل تصور هستند:
- تثبیت و افزایش صادرات خشکبار بسته‑بندیشده: مراغه میتواند از منطقه تولیدی صرف به منطقه صادرکننده تبدیل شود؛ محصولات بسته‑بندیشده با برند محلی یا ملی صادر کند و نقش فعال در بازار صادرات داشته باشد.
- اشتغال و توسعه صنعتی محلی: با ایجاد و رشد کارگاهها یا کارخانههای بسته‑بندی، اشتغال محلی افزایش مییابد؛ این روند میتواند اقتصاد مراغه را متنوعتر و پایدارتر سازد.
- افزایش ارزش افزوده محصول: بسته‑بندی استاندارد و حرفهای اجازه میدهد خشکبار ایران به جای محصول خام یا فله، به کالایی با ارزش افزوده به فروش برسد؛ این امر درآمد بیشتری برای کشاورز، بستهبند و صادرکننده به همراه دارد.
- رقابت سالمتر و ارتقای کیفیت: با استانداردسازی، کنترل کیفیت و رعایت مقررات بینالمللی، اعتبار صادرات ایران (و مراغه) افزایش مییابد؛ این امر در بلندمدت سهم بازار را ارتقا میدهد.
- تنوع در بازارها و مشتریان: بسته‑بندی حرفهای امکان عرضه به بازارهای متنوع — خردهفروشی، عمدهفروشی، فروشگاههای زنجیرهای، صادرات به کشورهای دیگر — را فراهم میکند.
جمعبندی
صادرات خشکبار از ایران — به ویژه مغز پسته — به اروپا، اگرچه با نوسان همراه است، اما برای کشور بهویژه مناطقی مانند مراغه یک فرصت مهم اقتصادی و صنعتی فراهم کرده است. این فرصت، باعث شده واحدهای محلی به سمت فرآوری، کنترل کیفیت، بسته‑بندی استاندارد و صادرات حرفهای حرکت کنند.
مراغه با ظرفیت کشاورزی، تولید و بنیه محلی، میتواند از این فرصت بهره ببرد و خود را به مرکزی برای بسته‑بندی و صادرات خشکبار تبدیل کند — نه فقط تأمینکننده ماده خام، بلکه صادرکننده محصول آماده و بستهبندیشده. این مسیر اگر با سرمایهگذاری، استانداردسازی، نظارت کیفی و برنامهریزی همراه شود، میتواند منجر به توسعه اقتصادی پایدار، اشتغال، ارزش افزوده و ارتقای برند ایرانی خشکبار شود.
در عین حال، چالشهایی از قبیل استانداردهای بهداشتی سخت، رقابت بینالمللی، نوسان تولید، هزینه بالای بسته‑بندی و تأمین مستمر ماده اولیه باید جدی گرفته شوند.
در نهایت، آنچه اکنون برای مراغه و مناطق مشابه اهمیت دارد، واکنش فعال به فرصت صادرات، استفاده از مزیتها، سرمایهگذاری در زنجیره ارزش افزوده و ایجاد ساختار حرفهای برای بسته‑بندی و صادرات است. اگر این اتفاق بیفتد، مراغه میتواند نماد تحول واقعی در صنعت خشکبار صادراتی ایران باشد: جایی که محصول از باغ تا میز مصرفکننده اروپایی — با استاندارد، کیفیت و ارزش افزوده — مسیر خود را طی میکند.
نظرات کاربران